Շումերական քաղաքակրթություն

Շումերը հնագույն քաղաքակրթություն է, որը գոյատեւել է մինչեւ մ.թ.ա. III հազարամյակի վերջը հարավային Միջագետքում՝ Տիգրիս ու Եփրատ գետերի միջեւ: Շումերները 1000 տարի իշխել են Մերձավոր Արեւելքում: Մարդիկ հասել էին զարգացման բարձր մակարդակի: Նրանք չորացրել էին շրջապատող ճահճուտները, զբաղվում էին հողագործությամբ և այլն: Հնագույն շումերները լավ առեւտրականներ էին և լավ տիրապետում էին մանածագործական արհեստին, մետաղամշակմանը եւ մոնումենտալ ճարտարապետությանը։ Այստեղ առաջին անգամ սկսել են արտադրել բրոնզե իրեր եւ գունավոր ապակիներ, կազմվել են օրացույցներ, դեղատոմսով տեղեկանքներ եւ այլն։ Շումերներն են ստեղծել առաջին բանակը բաղկացած 5400 զինվորից։ Շումերները առաջին մարդիկ էին, ովքեր իրենց մասին թողել են գրավոր վկայություններ: Չնայած շումերների ծագումը դեռեւս անհայտ է։

Ու՞մ էին երկրպագում շումերները
Շումերների տաճարները մեծ էին ու ազդեցիկ: Նրանք կառուցվում էին աստիճանաձև բուրգի տեսքով կամ աշտարակի (զիկկուրատ)տեսքով. յուրաքանչյուր նոր շարք նախորդից նեղ էր արվում, մինչև հասնում էին վերջինին` բաց հարթակով, որտեղից կարելի էր նույն հաջողությամբ դիմել ցնծացող ամբոխին, դիտել աստղերը և լուսնի փուլերը կամ էլ զրուցել աստվածների հետ: Շումերները հավատում էին, որ աստվածը որին նվիրված էր տաճարը, իրականում այնտեղ է ապրում: Աստվածը պաշտպանում էր քաղաքը տարբեր անախորժություններից, իսկ քաղաքը պարտավորվում էր խնամել աստծուն. նրան գումար էր հատկացվում, նրան ուտելիք էին բերում, նրա համար հոտավետ նյութեր էին ծխում։ Նույնիսկ նրա մոտ էին բերում ամենագեղեցիկ կույսերին, եթե աստվածը տղամարդ էր, կամ երիտասարդ տղամարդկանց, եթե նա աստվածուհի էր: Յուրաքանչյուր աստվածության համար նախատեսված էր որոշակի ծիսակատարություն գաղտնածիսական արարողություններով, երգասացությամբ, կոլեկտիվ երկրպագությամբ և պարտադիր զոհաբերությունով:
Ըստ շումերների մարդիկ գոյություն ունեին միայն նրա համար, որ իրենք աստվածները կարողանային չաշխատել, զվարճանալ և վայելել կյանքը: Եթե դրա հետ միասին նրանք, ինչ- որ օգտակար բան էին անում մարդկանց համար ապա դրա համար էլ շնորհակալություն:
Շումերների բոլոր աստվածներին թվարկել անհնար է` նրանք մի քանի հարյուրն են: Շումերյան աստվածները մի հսկայական երկնային ընտանիք են, որն իրեն ամենևին բարձր բարոյական չի պահում, այլ ունի և´ բարի, և´ չար որակներ: Շումերյան աստվածները սիրում են և օգնում, խաբում են և ստում, նենգ արարքներ են կատարում, դավաճանում են, բռնանում, սպանում, ուշադրություն չդարձնելով հարազատական կապերին: Մարդկանց նրանք ավելի խիստ են վերաբերվում, քան իրենց: Համենայն դեպս այդպիսի եզրակացություն կարելի է անել կարդալով բազմաթիվ շումերյան տեքստերը, որտեղ պատմում են աստվածների և հերոսների գործերի մասին:
Բարձր կարգի ամենահանրահռչակ աստվածները համարվել են աստվածային Ապսու և Թիամատ աստվածային զույգը` ողջ պանթեոնի նախածնողերը: Ապսուն քաղցրահամ ջրի ստորգետնյա օվկիանոսի աստվածն էր: Նրա գլխավոր տաճարը գտնվել է Էրիդու քաղաքում: Տաճարում հավանաբար եղել է ստորգետնյա խոռոչ, որտեղից էլ մուտք դեպի Ապսուի թագավորություն: Թիամատը եղել է աղի ջրերի, համաշխարհային աղի օվկիանոսի աստվածուհին: Ապսուի և Թիամատի ամեն մի միացում քաոս էր ծնում: Ըստ դիցաբանության արևային աստված Մարդուկը, որը հետագայում դարձավ բաբելոնացիների գերագույն աստվածությունը, նախամայր Թիամատին բաժանեց երկու մասի: Վերևի մասից առաջացել է երկինքը, իսկ ներքևինից` երկիրը: Քաոսին վերջ է տրվել: Հայտնվեցին նոր աստվածներ:
Նրանցից գլխավորը երկնքի աստված Անուն էր, երկրի աստվածուհի Կիի ամուսինը, Էնլիլի (օդի աստծու), Էնկիի (ծովերի և բերքատվության աստծու), Ինաննայի (պատերազմի և սիրո աստվածուհու) հայրը: Ինաննայի հետ Անուն սիրային կապի մեջ էր. այդ պատճառով նրան մերթ անվանում են Անուի դուստրը, մերթ` նրա կինը: Անուի երեխաները նույնպես ծնեցին աստվածների նոր սերունդ: Էնլիլը` Նինուրտու (պատերազմի աստծուն), Նաննու (Լուսնի աստծուն) և Ադադ (փոթորկի աստծուն) աստվածներին: Անուիի սերունդը Շումերում կոչվեց անունակներ: Անունակների շարքին էին դասվում նաև երկնային աստծո թոռները: Նրանք շումերյան պանթեոնում զբաղեցնում էին հատուկ տեղ:
Անունակներին ծառայում էին ցածր կարգի աստվածները, որոնք ստեղծվել էին միայն ավելի բարձր կարգի աստվածներին ծառայելու համար: Նրանք կոչվում էին իգիգներ: Ըստ շումերյան դիցաբանության իգիգները երկար ժամանակ դիմանում էին բարձրատոհմ աստվածների ծաղր ու ծանակին, բայց հետո ըմբոստացան: Նրանց կարելի է հասկանալ: Երկուսուկես հազար տարի իգիգները վերափոխում էին երկիրը` գետերի հուներն էին գցում, վեր էին խոյացնում և քանդում լեռեր, բույսեր էին տնկում, կենդանիներին էին արածեցնում, կերակրում էին իրենց կցված աստվածներին, բայց շնորհակալության փոխարեն նրանց հասնում էր միայն քմծիծաղ, ծեծ և նախատիք: Իգիգները հայտարարեցին, որ աստվածների համար այլևս չեն աշխատելու, քանի որ իրենք ևս աստվածներ են: Անունակները տհաճորեն զարմացել էին իգիգների «անշնորհակալությունից»: բայց սննդի հետ կապված հարցը նրանք լուծեցին արագ և առանց չարչարանքի` գետի տիղմից և սեփական արյունից ստեղծեցին հնազանդ ստրուկների` մարդկանց:

Մարդու արարումը
Մարդկության ստեղծումը հեշտ գործ չէր։ Սկզբում Նինտու աստվածուհին կերտեց 14 մարդ`7 տղամարդ և 7 կին, հետո նրանցից յուրաքանչյուրին թաթախեց աստվածների զոհաբերած արյան մեջ, և մնում էր միայն սպասել։ Ուղիղ 9 ամիս հետո առաջին մարդիկ լույս աշխարհ եկան։

Ի տարբերություն իգիգների մարդիկ չէին հրաժարվում աշխատել։ Նրանք ստացվեցին շատ ավելի համբերատար և խոնարհ, քան իգիգները։ Աստվածները սկզբում շատ գոհ էին, որ մարդկությունն իրենց ապահովում է անհրաժեշտ ամեն բանով, բայց հետո մարդկանց` սին հոգսերով տարվելը, նրանց այնքան ձանձրացրեց, որ Էնլիլը նրանց ուղարկեց ջրհեղեղ։ Էնլիլի եղբայր Էնկին ողջ մարդկության մեջ գտավ ամենախելամիտ ընտանիքին, հայտնվեց նրանց երազում իր ողջ հզորությամբ և բացատրեց, թե ինչպես կառուցել նավ, որ ջրհեղեղի ժամանակ ողջ մնան, ում վերցնեն նավ և ինչպես իրենց պահեն աղետի ժամանակ։ Երբ ջրհեղեղը վերջացավ փրկված մարդկանցից ծնվեցին նոր սերնդի մարդիկ, բայց մի փոփոխությամբ, որ աստվածները մցրել էին նրանց մեջ` մարդիկ արդեն դարձել էին մահկանացու, իսկ որպիսի խուսափեն երկրի գերբնակեցումից, ոչ բոլոր կանանց տվեցին երեխա ունենալու ունակություն։

Մահվանից հետո մարդկանց ուղարկում էին ստորգետնյա արքայություն, որը կոչվում էր Իրկալա։ Հնագիտական պեղումները ցույց են տալիս, որ շումերները շատ լուրջ էին վերաբերվում անդրշիրիմյան կյանքին անցնելուն։ Տիրակալներին և բարձրաստիճան մարդկանց դնում էին ճոխ կահավորված թաղման դահլիճներում, նրանց հետ միասին այն աշխարհ էին ուղարկում նաև ծառաներին, ստրուկներին, երբեմն էլ ընտանիքի անդամներին։ ՆՆջեցյալին մատակարարում էին ամեն անրաժեշտ բաներ՝ գեղեցիկ իրեր, սիրված կենդանիներ, սնունդ, խմիչք, ստորգետնյա ջրերով լողալու հարմարանքներ։Նրա վերջին նավարկության համար նախատեսված նավակը զարդարված էր կոտոշավոր լուսնով, որը Նաննա աստվածուհու խորհրդանիշն էր։

Շումերների լեգենդները պատմում են ոչ միայն գերագույն աստվածների, այլ նաև երկրային թագավորների և հերոսների մասին, որոնց արյան մի մասը աստվածներից էր։ Երկնային թագավորները կարող էին իշխանություն ստանալ միայն աստվածներից։ Այդ դերը հիանալի խաղարկում էր գերագույն քուրմը։ Թագավորի հավակնորդներին որոշ հարցեր էին տալիս և սպասում որոշակի պատասխանների։ Հավակնորդը պետք է չունենար ոչ ֆիզիկական, ոչ մտավոր թերություններ։ Երբեմն նրան հանձնարարում էին անցնել որոշակի փորձություններ ստուգելու ուժը և ճարպկությունը: Եվ միայն այն ժամանակ, երբ քուրմը որոշում էր, որ աստվածը լիովին բավարարված է և հավանություն է տալիս ընտրությունը, հավակնորդին հայտարարում էին թագավոր և հանձնում գավազան՝ իշխանության խորհրդանիշը։ Այնպես որ շումերների պետության մեջ ամեն ինչ կախված էր աստվածներից, նույնիսկ ոմանց իշխանությունը մյուսների վրա։
Շումերները սեպագրերից մեկում գրել էին հետևյալ բառերը.«Բոլոր հիասքանչ բաներն արված են աստվածների ողորմածությամբ»: Պարզ ասած` Շումերի աստվածները արել էին ամեն հնարավոր բան, որպեսզի մարդկանց ստեղծեն ճիշտ այնպես խելացի, գեղեցիկ և ազատ իրենց ցանկություններում, ինչպիսին իրենք էին։ Մարդկանցից պահանջվում էր միայն մեկ բան` շնորհապարտ լինել իրենց արարիչներին։ Մարդիկ պարզվեց, որ ավելի քան շնորհակալ են։ Շումերի աստվածությունները շուտով պահանջված եղան և´ Աքքադական թագավորությունում, և´ Ասորեստանում, և´ Բաբելոնում։ Շումերների կրոնը ազդեցություն է ունեցել ոչ միայն Միջագետքի վրա, այլ նաև բոլոր հարևան երկրների, ներառյալնույնիսկ այնպիսի հեռավորները, ինչպիսի Հունաստանն է, որը գտնվում էր Միջերկրական ծովից այն կողմ։ Նույնիսկ շումերական աստվածների անունները պահպանել են նախկին արտասանության նշույլները։ Նույնիսկ լեռը, որտեղ գտնվում է հունական աստվածների կացարանը, շատ նման է շումերական լեռանը։ Իսկ շումերական տիեզերածնություն իր հետքն է թողել և´ հունական դիցաբանության վրա, և´ հրեական աստվածաշնչի վրա։

Աղբյուրներ՝  http://www.encyclopedia.am/pages.php?hId=1375
http://galatv.am/hy/interesting/58476578475894/
Թարգմանություն ռուսերենից՝ 
http://zagadki-istorii.ru/religii-36.html
Ամբողջական թարգմանությունը՝ 
https://marineishkhanyan.wordpress.com/2016/03/31/%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%BE%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8-%D5%A6%D5%AB%D5%AF%D5%AF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A1%D5%BF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%BE%D6%80%D5%A1/

Advertisements

Բրեստ-Լիտովսկի հաշտության պայմանագիր

  • Երբ՞ է կնքվել Բրեստ Լիտովսկի պայմանագիրը
    Բրեստ-Լիտովսկի հաշտության պայմանագիրը կնքվել է 1918 թ. մարտի 3-ին, Բրեստ-Լիտովսկում:
  • Թվել մասնկաից կողմերին
    Խորհրդային Ռուսաստանը և մյուս կողմից՝ Գերմանիան, Ավստրո-Հունգարիան, Բուլղարիան ու Թուրքիան։
  • Որ՞ն էր հանդիսանում պայմանագրի գլխավոր նպատակը
    Խորհրդային կողմի պայմաններն էին, որ թույլ չտալ պատերազմի ժամանակ զավթած տարածքների բռնի միացումը, զորքերի դուրսբերում, վերականգնել պատերազմի ընթացքում իրենց քաղաքական ինքնուրույնությունը կորցրած ժողովուրդների իրավունքները, մինչև պատերազմը քաղաքական ինքնուրույնություն չունեցող ազգային խմբավորումներին տալ հանրաքվեի միջոցով իր հետագա ճակատագիրը տնօրինելու երաշխիք։ Սակայն խորհրդային առաջարկները մերժվել են Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների կողմից:
    Բրեստի հաշտության 4-րդ հոդվածով և ոուս-թուրքական լրացուցիչ պայմանագրով Թուրքիային էին անցնում Արևմտյան Հայաստանը և Կարսի ու Արդահանի մարզերը:

Ճամփորդություն դեպի տուն

Եթե ես մեկնեի Տրապիզոն ես նախ և առաջ կուսմունասիրեի տեղանքը և նրա պատմությունը։ Սկսելով ամենա սկզբից պարզեցի անվան ծագումը։

Տեղադրված Է սեղանաձև սարավանդի վրա և այդ պատճառով Էլ կոչվել է Տրապիզոն՝ հունարեն«տրապեզա» բառից, որ նշանակում է՝ սեղան, սեղանաձև։

Տրապիզոնը հիմնադրվել է մ.թ.ա. 750 թ. հույների կողմից։ Հնում եղել Է Պոնտական թագավորության կարևոր քաղաքներից մեկը։ Հետագայում մտել է Հռոմեական և Բյուզանդական կայսրությունների կազմի մեջ։ Հուստինիանոս կայսրը (527– 565) այն մտցրել է Առաջին Հայք պրովինցիայի մեջ։ 13-րդ դարում դարձել է Տրապիզոնի հունական փոքրիկ թագավորության մայրաքաղաքը, իսկ 16-17-րդ դդ-ից՝ Օսմանյան կայսրության նույնանուն նահանգի կենտրոնը։

Տրապիզոնի մասին բազմաթիվ վկայություններ ունեն հայ մատենագիրները։ Այստեղ մինչև 1915 թ եղեռնը հայերր մեծ թիվ էին կազմում։ 1872-73 թթ քաղաքում կար շուրջ 800 տուն հայ բնակիչ, իսկ 1915-ի նախօրյակին՝ հայերի թիվը 14-15 հազար էր։ Մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը քաղաքի արհեստներն ու առևտուրը հիմնականում գտնվում Էին հայերի ձեռքին։ Հայերն ունեին 3 վարժարան, 3 եկեղեցի՝ Ս. Աստվածածին, որ կառուցվել Է 1414 թ.՝ խոջա Շամշադինի միջոցներով, Ս. Հովհաննես, Ս. Ստեփանոս։ Քաղաքի շուրջը կային հայաբնակ բազմաթիվ ամառանոց գյուղեր՝ Զեֆանով, Սոուգսու, Կռոպի, Պարիամ ևն։ Կարևոր հնություններից են բերդը՝ իր աշտարակավոր պարիսպներով, եկեղեցիները, մզկիթները ևն։

Այստեղից են հայտնի ջութակահար, Բրյուսելի կոնսերվատորիայի պրոֆ. Դավիթ Դավթյանը , հայտնի ծովանկարիչ Վարդան Մախոխյանը, նկարիչներ Բյուզանդ Գոճամանյանը, Արշակ Ֆեթվաճյանը, Սիմոն Երեմյանը, ճարտարապետ Լեւոն Կիւրեղեանը, ՀԽՍՀ ժողդերասան Համբարձում Խաչանյանը, ՀԽՍՀ ժողդերասան Արման Կոթիկյանը, կոմպոզիտոր Երվանդ Սահառունին, գրող Լևոն-Զավեն Սյուրմելյանը։

Առաջին կանգառս կլինի Գյումրին, այնուհետև Հոպան։  Ռիզեյում լինելուց հետո, վերջին կանգառս կլինի Տրապիզոնը։

Հանդիպում Ասպրամ Ծառուկյանի հետ

Image result for ասպրամ ծառուկյանԱպրիլի 14-ին Տիգրան Հայրապետյան գրադարանում հյուր էր Ասպրամ Ծառուկյանը։ Ասպրամ Ծառուկյանը Մոնթե Մելքոնյանի մասին պատմող «Բարև, ինչպե՞ս եք, լա՞վ եք» գրքի հեղնինակն էր։ Մինչ հանդիպումը մենք կարդացել, քնարկել և բլոգներում պատմել էինք գրքի մասին։  Ասպրամ Ծառուկյանը պատմեց գրքի ստեղծման մասին, թե ինչպես է հանդիպել Մոնթե Մելքոնյանի հարազատների, բարեկամների հետ։ Շատերի մոտ թյուր կարծիք կա, որ Մոնթեի կամ ինչպես հաճախ էին ասում Ավոի սպանության մեջ իր մեղքը ուներ Վազգեն Սարգսյանը, բայց տիկին Ասպրամ Ծառուկյանը ճշգրտված փաստերով ասաց, որ դա սխալ է։ Ինձ շատ էր հետաքրքրում գրքի վերնագրի մասին, բայց նա շատ մատչելի բացատրեց, որ դա Մոնթեի սիրելի խոսքերն են։

Image result for ասպրամ ծառուկյան

Պատմական մայիս

Մայիսյան հաղթանակներ

Մայիս ամիսը հայ ժողովրդի պատմության առանձնահատուկ, հաղթական ամիսներից մեկն է: 451 թվականի մայիսի 26-ին հայերը հավատի եւ գոյության ճակատամարտ են մղել Ավարայրում։ 1918 թվականի մայիսի 22-29-ին հաղթել են Սարդարապատում, Ապարանում, Վանաձորում, դրանց արդյունքում վերականգնվել հայոց պետականությունը։  Շարունակել կարդալ

Բարև, ինչպե՞ս եք, լա՞վ եք

Բարև, ինչպե՞ս եք,  լա՞վ եք
Ասպրամ Ծառուկյան

«Ամարասի» ջերմ հարկի տակ

Շրջանյային թերթի խմբագրությունը գտնվում էր մի հին շինության 2֊րդ հարկում։ Պատերը նոր էին ներկել, բայց դեռ Խորհրդային ժամանակներից  կահույքը էր մնացել, որոնց հետ շատ հիշողություններ էին կապված։ Սենյակում մեկ համակարգիչ կար, որն էլ կարծես ասեր, որ նրանց մոտ ևս նոր ժամանակներն են։ Լուսանկարչից բացի, նաև այնտեղ աշխատում էին մի քանի կանայք։ Գլխավոր խմբագիրն էր Նադյա Բաղրյանը, քարտուղար Կարինե Դադամյանը, հաշվապափ Նելլի Հարությունյանը։ Կանայք խոր հիասթափությամբ ասեցին․ «Ախ, Ավո՜։ Կարծես ի վերուստ էր կանխորոշված նրա Մարտունի գալը»։ Կարինեն ասեց «Լավ կլինի հանդիպենք Ֆլորային և անմիջապես զանգ տվեց»։ Ֆլորան Ավոի տեղակալ Փայլեր Հարությունյանի քույր էր։ Նա շատ բան կարող էր պատմել։

Ձեր Մոնթեն՝ մեր Ավոն

Ֆլորոն շատ հուզված, նյարդայնացած և շտապելով էր խոսում, վախենում էր ժամանակը վերջաներ և չհասցներ ամեն ինչ պատմել։ Ֆլորան պատմում էր, որ Ավոն եկել էր հին Կալիֆոռնիայից, ապացուցելոը հայի մեծությունը։ Նրա շնորհիվ բոլորը ճանաչեցին հայրենասիրությունը, ազնվությունը և բարոյականությունը։ Ավոն երկրային չէ, Ավոն երկնային է։ Նա սիրահարված էր հայրենի հողին և ազգին։Ֆլորոն նրան իր զնվորն էր համարում և նրանով էր ապրում։ Ավոյի շորերը նրա մայրն էր լվանում, մեծ սիրով։ Ձմռանը երկար պահում էր սառը ջրի տակ, որպեսի լավ մաքրվի, հարևաններն էլ ասում էր, որ հիվանդ կին ես, պետք չէ ամբողջ օրը ձեռքերդ սառի ջրի տակ են։ Նա էլ պատասխանում էր, որ յոթ այսպիսի տղա էլ ունենար, մեռնելով էլ լիներ կլվանար։ Ավոն էլ, գնահատում էր այս հոգատարությունը և միշտ իր շորերը տանում  էր Փայլերենց տուն։ Ֆլորան էլ իր եղբայրների շորերի հետ Ավոյի շորերն էլ էր արդուկում և կարում։

Լոնդոնի և լոզամի կոնֆերանսներ

Լոնդոնի կոնֆերանսը տեղի է ունեցել 1921 թվականի փետրվարի 21֊ից մինչև մարտի 14֊ը։ Կոնֆերանսին մասնակցել ենք Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, Բելգիան, Ճապոնիան, Հունաստանը, Գերմանիան և Թուրքիան։Լոզանի կոնֆերանսում Ֆրանսիայի և Իտալիայի առաջարկով քննարկվեց նաև 1920 թ․ Սևրի հաշտությա պայմանագրի վերանայման հարցը։  Շարունակել կարդալ